Waarom gedrag vaak verkeerd wordt gelezen

 

Gedrag is zichtbaar. Daarom wordt het vaak als eerste beoordeeld. Een kind is druk, stil, dwars, gevoelig, perfectionistisch, ongeconcentreerd, teruggetrokken of boos. Een jongere lijkt ongemotiveerd, te kritisch, te zelfstandig of juist afhankelijk. Een volwassene komt afstandelijk over, stelt te veel vragen, raakt snel overbelast of past zich voortdurend aan.

Wat zichtbaar is, lijkt dan het probleem. Maar gedrag vertelt niet altijd rechtstreeks wat er aan de hand is. Het is vaak een reactie op iets wat onder de oppervlakte speelt.

Bij hoogbegaafde kinderen, jongeren en volwassenen wordt gedrag regelmatig verkeerd gelezen. Dat komt doordat hun manier van waarnemen, denken, voelen en betekenis geven anders kan verlopen dan de omgeving verwacht. Wat voor de omgeving overdreven, lastig of onaangepast lijkt, kan vanbinnen een begrijpelijke reactie zijn op verveling, spanning, onrecht, overbelasting, misafstemming of gebrek aan herstel.

Een kind dat veel vragen stelt, is niet altijd brutaal of storend. Het kan proberen samenhang te begrijpen. Een leerling die niet begint aan een taak, is niet altijd lui of ongemotiveerd. Het werk kan te makkelijk, te onduidelijk of juist te bedreigend zijn geworden. Een kind dat boos wordt, reageert misschien niet alleen op een kleine gebeurtenis, maar op een langere periode waarin het zich niet begrepen voelt.

Ook teruggetrokken gedrag kan verkeerd worden begrepen. Een stil kind lijkt soms rustig en aangepast, maar kan vanbinnen veel verwerken. Het kan zich hebben teruggetrokken omdat vragen geen ruimte kregen, omdat aansluiting ontbrak of omdat het geleerd heeft dat zichtbaar zijn te veel spanning oproept.

Bij hoogbegaafde kinderen kan bovendien een groot verschil bestaan tussen cognitieve mogelijkheden en emotionele of lichamelijke draagkracht. Een kind kan ingewikkelde dingen begrijpen en tegelijk nog jong zijn in zijn behoefte aan veiligheid, nabijheid, begrenzing en herstel. Wanneer alleen naar taal, intelligentie of prestaties wordt gekeken, wordt gemakkelijk overschat wat een kind al kan dragen.

Gedrag wordt ook verkeerd gelezen wanneer compensatie wordt aangezien voor welzijn. Een leerling die alles goed doet, kan onder hoge druk staan. Een jongere die zich sociaal aanpast, kan voortdurend alert zijn. Een volwassene die veel verantwoordelijkheid neemt, kan vooral proberen controle te houden. Aanpassing kan er rustig uitzien, maar vanbinnen veel energie kosten.

Omgekeerd kan gedrag dat onhandig of storend lijkt, soms juist een poging zijn om gezond te blijven. Discussie kan een poging zijn om betekenis te vinden. Weigering kan een grens zijn. Boosheid kan voortkomen uit overbelasting. Afhaken kan een manier zijn om verdere schade te voorkomen. Dat betekent niet dat elk gedrag zomaar goedgekeurd moet worden, maar wel dat gedrag eerst begrepen moet worden voordat er passend op gereageerd kan worden.

Wanneer gedrag alleen wordt gecorrigeerd, zonder dat de onderliggende betekenis wordt onderzocht, kan de misafstemming groter worden. Het kind leert dan niet: iemand begrijpt mij. Het leert: wat ik laat zien is lastig, verkeerd of te veel. Daardoor kan het zich nog meer aanpassen, terugtrekken of verzetten.

Een ontwikkelingsgerichte blik stelt daarom andere vragen. Niet alleen: hoe stoppen we dit gedrag? Maar ook: wat probeert dit gedrag duidelijk te maken? Welke belasting is opgelopen? Waar ontbreekt afstemming? Is er voldoende uitdaging, veiligheid en herstel? Welke betekenis geeft deze persoon aan wat er gebeurt?

Die vragen maken gedrag niet onbelangrijk. Integendeel. Ze nemen gedrag juist serieus als signaal. Gedrag is dan geen los probleem dat zo snel mogelijk moet verdwijnen, maar een ingang om beter te begrijpen hoe iemand zich ontwikkelt en waar die ontwikkeling onder druk staat.

Dat is vooral belangrijk bij hoogbegaafdheid, omdat de buitenkant vaak misleidend kan zijn. Een hoogbegaafd kind kan sterk lijken en toch kwetsbaar zijn. Het kan taalvaardig zijn en toch overspoeld raken. Het kan presteren en toch uitgeput zijn. Het kan zich verzetten en tegelijk verlangen naar erkenning, richting en veiligheid.

Wie gedrag zorgvuldig wil lezen, kijkt daarom niet alleen naar wat iemand doet, maar ook naar de context waarin het gedrag ontstaat. Wat is eraan voorafgegaan? Hoe lang speelt dit al? Wat vraagt de omgeving? Wat krijgt iemand terug? Is er ruimte voor eigenheid, betekenis, uitdaging en herstel?

Gedrag goed begrijpen betekent niet dat alles verklaard of verontschuldigd wordt. Grenzen blijven nodig. Maar begrenzing werkt anders wanneer zij verbonden is met begrip. Dan wordt gedrag niet alleen afgewezen, maar wordt ook gezocht naar wat nodig is om ontwikkeling weer mogelijk te maken.

Hoogbegaafde kinderen, jongeren en volwassenen hebben er weinig aan wanneer hun gedrag te snel wordt gelezen als onwil, overgevoeligheid, arrogantie, luiheid of stoornis. Zij hebben mensen nodig die bereid zijn verder te kijken dan de eerste indruk.

Gedrag is vaak de buitenkant van een innerlijk proces. Wie alleen de buitenkant corrigeert, mist soms de vraag die daaronder ligt. Wie beter leert kijken, kan gedrag gaan zien als informatie: over belasting, afstemming, betekenisgeving, herstel en ontwikkeling.

Pas dan ontstaat er ruimte om niet alleen het gedrag te veranderen, maar vooral de omstandigheden waarin gezonde ontwikkeling weer mogelijk wordt.