Betekenisvorming

 

Hoogbegaafdheid gaat niet alleen over snel denken of veel kunnen begrijpen. Minstens zo belangrijk is de manier waarop ervaringen betekenis krijgen.

Betekenisvorming is het proces waardoor iemand niet alleen waarneemt wat er gebeurt, maar daar ook samenhang, waarde en bedoeling aan geeft. Een gebeurtenis is daardoor nooit zomaar een gebeurtenis. Zij wordt verbonden met eerdere ervaringen, verwachtingen, gevoelens, vragen en overtuigingen.

Bij hoogbegaafde kinderen, jongeren en volwassenen verloopt betekenisvorming snel, intens en gelaagd. Zij zien niet alleen wat er gebeurt, maar denken ook na over waarom iets gebeurt, wat het betekent, of het klopt, of het eerlijk is en wat de gevolgen kunnen zijn.

Een kind kan bijvoorbeeld niet alleen merken dat een leerkracht boos is, maar ook voelen dat de boosheid niet helemaal eerlijk verdeeld is. Een jongere kan niet alleen een regel horen, maar zich meteen afvragen of die regel logisch, rechtvaardig of zinvol is. Een volwassene kan in een gesprek niet alleen de woorden volgen, maar ook de onderliggende spanning, bedoeling en consequenties waarnemen.

Die manier van betekenis geven kan een grote kracht zijn. Zij maakt diep begrip mogelijk, moreel bewustzijn, creativiteit, wetenschappelijke nieuwsgierigheid en het vermogen om verbanden te zien. Hoogbegaafde mensen kunnen vaak snel doordringen tot de kern van een situatie. Zij zoeken niet alleen naar feiten, maar ook naar samenhang en betekenis.

Tegelijk kan betekenisvorming ook belastend worden. Wie veel betekenis geeft, kan ook veel innerlijk werk verrichten. Ervaringen blijven dan niet aan de oppervlakte, maar worden van binnen onderzocht, gewogen en verbonden. Dat kan leiden tot inzicht en groei, maar ook tot piekeren, spanning of uitputting wanneer er te weinig ruimte is om ervaringen te verwerken.

Wanneer de omgeving onvoldoende aansluit, gaat betekenisvorming  vastlopen. Dat gebeurt bijvoorbeeld wanneer vragen worden afgedaan als lastig, gevoeligheid als overdreven wordt gezien of morele bezwaren worden weggewuifd. De hoogbegaafde merkt dan niet alleen dat hij of zij niet wordt begrepen, maar geeft daar ook betekenis aan: blijkbaar klopt mijn waarneming niet, blijkbaar ben ik te veel, blijkbaar moet ik mij aanpassen.

Op die manier kan misafstemming diep doorwerken. Niet alleen de gebeurtenis zelf belast, maar ook de betekenis die eraan wordt gegeven. Een kind dat telkens hoort dat het moeilijk doet, kan gaan geloven dat zijn vragen verkeerd zijn. Een jongere die zich niet herkend voelt, kan zich terugtrekken. Een volwassene die voortdurend complexiteit ziet waar de omgeving die ontkent, gaat twijfelen aan zichzelf of raakt uitgeput.

Daarom is betekenisvorming zo belangrijk in het begrijpen van hoogbegaafdheid. Gedrag laat vaak maar een klein deel zien. Onder gedrag liggen vragen, interpretaties, gevoelens en conclusies die zich in de loop van de tijd hebben gevormd.

Een leerling die weigert mee te doen, kan niet alleen ongemotiveerd zijn, maar het werk als zinloos ervaren. Een kind dat boos wordt, kan reageren op onrecht of onduidelijkheid. Een volwassene die vastloopt, kan niet alleen overbelast zijn door taken, maar ook door het ontbreken van betekenis, erkenning of samenhang.

Gezonde ontwikkeling vraagt daarom niet alleen om uitdaging, maar ook om betekenisvolle afstemming. Hoogbegaafden hebben ruimte nodig om vragen te stellen, verbanden te leggen, gevoelens serieus te nemen en ervaringen te begrijpen. Niet alles hoeft onmiddellijk opgelost te worden, maar wat iemand waarneemt en betekenis geeft, moet wel serieus genomen worden.

Wanneer betekenisvorming wordt erkend, ontstaat er meer rust. Dan hoeft een kind niet te vechten om gehoord te worden. Dan hoeft een jongere zijn vragen niet weg te drukken. Dan hoeft een volwassene zijn gevoeligheid of complexiteit niet voortdurend te verbergen.

Betekenisvorming helpt om hoogbegaafdheid dieper te begrijpen. Zij laat zien waarom hoogbegaafde mensen vaak intens reageren, niet alleen omdat zij veel voelen of veel denken, maar omdat zij ervaringen diep verbinden met wat voor hen klopt, zinvol, eerlijk en waarachtig is.

Daarom is betekenisvorming geen bijzaak. Zij vormt een wezenlijk onderdeel van hoogbegaafde ontwikkeling.